Северна Македонија постигнала добар напредок во дигиталната трансформација, оценува Европската комисија во Извештајот за 2026 година, објавен на 4 ноември. Сепак, електронската идентификација и електронскиот потпис и понатаму не се доволно едноставни и бесплатно достапни за граѓаните. Станува збор за проблем на кој Европската комисија укажува во три последователни годишни извештаи, од 2024 до 2026 година.
Во Поглавјето 10, „Дигитална трансформација и медиуми“, Европската комисија ја оценува Северна Македонија како умерено до добро подготвена, со добар напредок во извештајниот период од септември 2025 до септември 2026 година.
Позитивно се оценети проширувањето на електронските јавни услуги, подобрувањето на размената на податоци меѓу институциите, усогласувањето на законодавството за електронски комуникации и зајакнувањето на сајбербезбедноста.
Според извештајот, до крајот на август 2026 година националниот портал за електронски услуги нудел 338 услуги, вклучително и оние што се само делумно достапни електронски. Употребата на порталот се удвоила во однос на претходната година.
Дополнително, до крајот на јуни 2026 година, 44 институции го користеле новиот централен систем за електронско архивирање и управување со документи.
Овие резултати претставуваат мерлив напредок во дигитализацијата на јавната администрација. Меѓутоа, зголемувањето на бројот на електронски услуги не значи дека сите граѓани имаат еднаков и едноставен пристап до нив.
Три последователни извештаи со истата забелешка
Една од значајните констатации во извештајот за 2026 година се однесува на електронската идентификација и електронскиот потпис.
На страница 25, во делот за испорачување јавни услуги, Европската комисија наведува:
„Потребни се дополнителни мерки за зголемување на употребата на постојните алатки за електронска идентификација и електронски потпис, преку нивно поедноставување и обезбедување бесплатен пристап за јавноста.“ (Превод од англиски јазик.)
Истата препорака се повторува и во Поглавјето 10, на страница 76.
Споредбата со претходните годишни извештаи покажува дека проблемот опстојува најмалку три години.
Во Извештајот за 2024 година, на страниците 26 и 69, Европската комисија констатира дека постојните алатки за електронска идентификација и сертификатите за електронски потпис се сложени, често бараат промена на корисничките податоци за пристап, не се бесплатни и не се доволно едноставни за користење.
Во Извештајот за 2025 година, на страниците 26 и 73, Комисијата повторно експлицитно наведува дека постојните алатки не се доволно едноставни за користење и не се бесплатни за граѓаните.
Во 2026 година, и покрај позитивната оценка за вкупниот напредок во дигитализацијата, се повторува препораката за нивно поедноставување и обезбедување бесплатен пристап.
Според нашата оценка, повторувањето на истата забелешка во три последователни годишни извештаи е значаен показател за ограничената ефективност на реформите во овој конкретен сегмент.
Зголемувањето на бројот на електронски услуги и техничкото поврзување на институциите не го решаваат автоматски проблемот со пристапноста до електронската идентификација и потписот.
Законските измени се донесени, но проблемот останува
Особено значајна е констатацијата од Извештајот за 2025 година дека бил изменет Законот за електронски документи, електронска идентификација и доверливи услуги заради транспонирање на европската регулатива eIDAS 2.0 и воведување дигитален идентитетски паричник.
Истовремено, Комисијата забележува дека постојните алатки за електронска идентификација и потпис остануваат недоволно едноставни и не се бесплатни за јавноста.
Во 2026 година повторно се бара понатамошно усогласување со eIDAS 2.0 и создавање дигитален паричник за граѓаните според европскиот модел EUDIW.
Оттука, законските измени претставуваат нормативен напредок, но не се доказ дека новите решенија се целосно функционални и достапни за граѓаните.
Постои разлика меѓу воведување законска основа за дигитален идентитет и овозможување граѓаните практично да го користат во секојдневните административни постапки.
Колку чини електронскиот потпис во Северна Македонија?
Во земјата постојат различни нивоа на електронска идентификација и не секој начин на најава на националниот портал за е-услуги се наплаќа.
Основен кориснички профил може да се креира со е-пошта. Електронска идентификација на ниско ниво може да се добие преку постојна корисничка сметка од Управата за јавни приходи или со лично присуство на шалтер, каде што се потврдува идентитетот.
За електронска идентификација на високо ниво, според објавените упатства на порталот, се користи валиден дигитален сертификат за електронски потпис. Предвидени се употреба на физички уред, ПИН и дополнителна софтверска компонента за дигитално потпишување.
Комерцијалните квалификувани електронски потписи, пак, се достапни преку овластени даватели на доверливи услуги.
Според јавно објавениот ценовник на Македонски Телеком, квалификуван електронски потпис со важност од една година чини 2.006 денари со ДДВ. За USB-токен се наплаќаат дополнителни 1.758 денари.
Вкупниот трошок за првата година, според овој ценовник, изнесува 3.764 денари. Објавениот ценовник е со датум на важност од 26 март 2024 година.
Овој пример се однесува на конкретна комерцијална услуга и не значи дека сите начини на електронска идентификација или потпишување во државата се наплаќаат.
Сепак, за граѓаните на кои квалификуван електронски потпис им е потребен само повремено, купувањето сертификат и дополнителна опрема може да претставува значителен финансиски трошок.
Покрај трошокот, постои и техничка бариера поврзана со регистрацијата, инсталирањето софтвер и користењето на сертификатот.
Ваквите услови можат да ја ограничат употребата на електронските јавни услуги, особено кај граѓаните со помали приходи или ограничени дигитални вештини.
Европскиот модел предвидува бесплатен дигитален идентитет и потпис
Европската Унија веќе има воспоставено законска рамка за надминување на ваквите ограничувања.
Со Регулативата (ЕУ) 2024/1183, позната како eIDAS 2.0, се воведува европската рамка за дигитален идентитет и се предвидува воспоставување Европски паричник за дигитален идентитет (EUDIW).
Регулативата предвидува издавањето, користењето и отповикувањето на дигиталниот паричник да бидат бесплатни за физичките лица.
Дополнително, предвидена е можност физичките лица бесплатно да користат квалификуван електронски потпис преку дигиталниот паричник, при што државите членки можат пропорционално да ја ограничат бесплатната употреба на непрофесионални цели.
Овие правила се дел од европската правна рамка за државите членки на ЕУ. За Северна Македонија, нивното усогласување и спроведување претставува дел од подготовките за европска интеграција.
Во извештајот за 2026 година, Европската комисија наведува дека продолжуваат подготовките за национален дигитален паричник. Дополнително, во јануари 2026 година земјата поднела барање за вклучување во европската листа на квалификувани даватели на доверливи услуги од трети земји.
Меѓутоа, подготовките не значат дека ваквиот дигитален паричник веќе е функционално достапен за граѓаните.
Според нашата оценка, приоритет треба да биде практичното воведување бесплатна лична електронска идентификација и квалификуван електронски потпис за непрофесионални потреби, во согласност со европскиот модел.
Дигитализацијата не треба да се мери само со бројот на електронски услуги
Позитивната оценка на Европската комисија треба да се разгледува и низ реалната употребливост на јавните дигитални услуги.
Во бројката од 338 услуги, наведена во извештајот за 2026 година, се вклучени и услуги што се само делумно достапни електронски.
Затоа, оваа бројка не претставува доказ дека сите 338 административни постапки можат целосно да се завршат преку интернет.
Според нашата оценка, за посеопфатно мерење на дигиталната трансформација потребно е редовно да се објавуваат податоци за бројот на целосно електронски постапки, процентот на успешно завршени барања, просечното време потребно за добивање услуга, потребата од физичко присуство и трошоците што ги имаат граѓаните.
Важна е и интероперабилноста, односно можноста државните институции меѓусебно да разменуваат податоци што веќе ги поседуваат и законски смеат да ги користат.
Граѓаните не треба постојано да доставуваат документи што веќе се наоѓаат во државните регистри.
Во извештајот, Европската комисија бара понатамошно усогласување со Европската рамка за интероперабилност и Актот за интероперабилна Европа.
Дополнително, Комисијата ја нагласува потребата од исполнување на стандардите за пристапност и отстранување на пречките за користење дигитални јавни услуги, за сите граѓани, вклучително и лицата со попреченост.
Напредок во сајбербезбедноста и дигиталната инфраструктура
Покрај забелешките за електронската идентификација, извештајот содржи позитивни оценки за развојот на дигиталната инфраструктура и сајбербезбедноста.
Европската комисија го издвојува воспоставувањето на владиниот тим за одговор на компјутерски инциденти, MKD-GOV-CSIRT, како и инвестициите во платформа за управување со инциденти и јакнење на стручните капацитети.
Забележан е напредок во усогласувањето со европската директива NIS2, проширувањето на 5G мрежата и развојот на електронските комуникации.
Покриеноста со брз фиксен широкопојасен интернет достигнала 75 проценти во 2025 година.
Сепак, Комисијата предупредува дека националниот центар за одговор на компјутерски инциденти има потреба од значително кадровско и оперативно зајакнување.
Во областа на дигиталните пазари се бара дополнително усогласување со европските акти DSA и DMA, додека во областа на вештачката интелигенција е потребно создавање регулаторна и институционална рамка усогласена со европскиот Акт за вештачка интелигенција.
Три години повторени забелешки бараат конкретен институционален одговор
Извештајот за 2026 година потврдува дека Северна Македонија постигнала добар напредок во дигиталната трансформација. Проширувањето на електронските услуги, зголемувањето на нивната употреба и подобрувањето на техничката инфраструктура претставуваат конкретни резултати.
Но, споредбата на извештаите за 2024, 2025 и 2026 година покажува дека пристапноста до електронската идентификација и електронскиот потпис останува нерешено прашање.
Според нашата оценка, по три последователни годишни извештаи со суштински исти забелешки, потребни се конкретни институционални мерки, јасни рокови и резултати што ќе бидат видливи за граѓаните.
Тоа подразбира воведување функционален дигитален идентитетски паричник според европскиот модел, бесплатно квалификувано електронско потпишување за лични потреби и едноставни постапки за електронска идентификација, без непропорционални финансиски или технички пречки.
Дигитализацијата треба да им ги намали трошоците и административните обврски на граѓаните. Нејзиниот успех треба да се мери според тоа колку услуги навистина можат да се завршат електронски, колку време се заштедува и колку граѓани можат самостојно да ги користат.
