На 19 октомври 2026 година, во присуство на грчкиот премиер Киријакос Мицотакис, официјално беше пуштен во употреба DAEDALUS (Дедал), 31. најбрз суперкомпјутер во светот. Неговата измерена компјутерска моќ изнесува 85,69 петафлопси, односно 85,69 билијарди операции со подвижна запирка во секунда. На листата Green500 го зазема 23. место според енергетската ефикасност, односно според количината компјутерска моќ што ја обезбедува за секој потрошен ват електрична енергија.
DAEDALUS е дел од европската суперкомпјутерска инфраструктура EuroHPC, наменета за научни симулации, обработка на големи количества податоци и развој на вештачка интелигенција. Неговите ресурси ќе се користат во медицината, физиката, хемијата, биологијата, метеорологијата, климатските истражувања, енергетиката, транспортот и сајбер-безбедноста, вклучително и за тренирање големи јазични модели.
Особено интересна е локацијата. DAEDALUS е сместен во поранешната електрана на Француската рударска компанија во Лаврио, околу 50 километри југоисточно од Атина и во непосредна близина на Егејското Море. За разлика од изолираните индустриски локации, комплексот се наоѓа во урбана средина, со станбени населби на неколку стотици метри, вклучувајќи ја и историската работничка населба Кипријанос. Лаврио е град со околу 10.000 жители, чиј развој е тесно поврзан со индустријата и пристаништето.
Регионот има рударска историја долга неколку илјади години. Среброто од тамошните рудници имало значајна улога во економијата на античка Атина, а современата индустриска експлоатација се развила во XIX век, со ископување и преработка на среброносни руди, олово и цинк. Француската рударска компанија, основана во 1875 година, со децении била еден од главните работодавци во регионот.
Всушност, современиот Лаврио се развил како индустриски град изграден околу рудниците и металуршките постројки. Компаниите вработувале илјадници рудари, металуршки работници, инженери и занаетчии, а за нивните потреби биле изградени работнички населби, училишта, болница, железница и пристанишна инфраструктура. Рударството влијаело не само врз локалната економија, туку и врз урбанистичкиот развој и демографската структура на градот.
Рударската експлоатација престанала во 1977 година, поради постепено исцрпување на економски исплатливите резерви, растечки трошоци и неповолни пазарни услови. Металуршките активности биле прекинати во 1984 година, а комплексот трајно престанал со работа во 1989 година. Затворањето предизвикало сериозна невработеност и економски проблеми во локалната заедница, чиј развој со генерации бил поврзан со рударската и металуршката индустрија.
Со текот на времето, економската активност на Лаврио се диверзифицирала. Денес значајна улога има пристаништето, кое обезбедува траектни врски со Кикладските и другите егејски острови и опслужува патнички, товарни, рибарски, туристички и рекреативни пловила. Покрај поморскиот транспорт, во градот се развиени трговијата, угостителството, туризмот, рибарството и услугите поврзани со пловилата. Дел од поранешната индустриска инфраструктура продолжил да се користи за производство, истражување, образование и технолошки активности.
Во 1992 година, Националниот технички универзитет во Атина започнал трансформација на напуштениот рударско-металуршки комплекс во Технолошки и културен парк Лаврио. Дел од историските објекти биле реставрирани и адаптирани за лаборатории, истражувачки центри, претпријатија, образовни и културни активности. Денес паркот опфаќа 41 објект со вкупно околу 25.000 квадратни метри изграден простор и претставува функционален научно-технолошки комплекс.
Изборот на Лаврио за DAEDALUS не бил случаен. Покрај историската и архитектонската вредност на поранешната електрана, значајна предност бил веќе воспоставениот технолошки парк под управување на универзитетот, со истражувачки организации, лаборатории и компании. Проектот овозможил современата суперкомпјутерска инфраструктура да се интегрира во постојна научна средина, истовремено зачувувајќи дел од индустриското наследство.
Поранешната електрана, изградена пред повеќе од еден век, денес е адаптирана во дата центар од околу 1.500 квадратни метри. Реконструкцијата опфатила зајакнување и реставрација на зградата, како и изградба на нова електроенергетска, телекомуникациска и инфраструктура за ладење. Проектот вклучува и придружни индустриски објекти, а предвиден е организиран пристап за посетители, кои ќе можат да го разгледуваат суперкомпјутерот и зачуваната историска опрема.
DAEDALUS е изграден со технологија на Hewlett Packard Enterprise и користи NVIDIA GH200 Grace Hopper чипови, развиени за високоперформансно пресметување и вештачка интелигенција. Неговата максимална теоретска компјутерска моќ достигнува приближно 115 петафлопси. Системот располага и со специјализирана инфраструктура за брзо складирање и обработка на големи количества податоци, како и високобрзинска комуникација меѓу компјутерските јазли.
Вкупната инвестиција изнесува 58,9 милиони евра со вклучен ДДВ. Од нив, 41 милион евра се наменети за компјутерска опрема, системи за складирање податоци, софтвер и придружни услуги, а 17,9 милиони евра за реконструкцијата на објектот и електромашинската инфраструктура. Опремата ја испорачала Hewlett Packard Enterprise, додека инфраструктурните работи ги реализирала грчката компанија MainSys. Набавката на суперкомпјутерскиот систем е кофинансирана со 35% преку EuroHPC и 65% преку грчкиот план Greece 2.0, финансиран од европскиот механизам NextGenerationEU.
Електричниот капацитет на дата центарот изнесува 6,3 MVA, односно приближно 6 MW при фактор на моќност од 0,95, додека при тестирањето на DAEDALUS е измерена електрична моќност од околу 1,4 MW. Првата вредност го означува капацитетот на инфраструктурата, а втората потрошувачката на компјутерскиот систем при конкретниот тест. Во технолошкиот парк функционира и соларна централа од 2 MWp, наменета за делумно покривање на енергетските потреби на инфраструктурата.
Значаен дел од проектот е посветен на енергетската ефикасност и ладењето. DAEDALUS користи директно течно ладење (Direct Liquid Cooling), при кое топлината се одведува непосредно од компјутерските компоненти, во комбинација со воздушно ладени разладни уреди и free cooling. Вториот пристап овозможува користење на надворешниот воздух за одведување топлина, со помала потреба од компресорско ладење.
Иако Лаврио има топла медитеранска клима, ова решение може да функционира и при релативно високи надворешни температури. Причината е што течноста што ја одведува топлината од современите процесори може да работи на значително повисоки температури од оние кај класичните системи за ладење. Според проектните процени на GRNET, ваквата комбинација може да ја намали електричната енергија потребна за ладење за 40–50%, зависно од работните и климатските услови.
Интересен е и развојот на проектното решение за користење вода. И покрај близината на Егејското Море, поновата техничка документација се потпира на циркулациски систем и воздушно ладени разладни уреди. Во раните планови се разгледувало користење морска вода преку старите подземни индустриски канали, но нејзината употреба не е потврдена во поновото решение.
Според анализата на грчкиот медиум Notioanatolika, техничката документација не укажува на потреба од постојано црпење големи количества свежа вода. Во ваквите системи течноста циркулира и повторно се користи, додека топлината се одведува преку воздухот, за разлика од испарувачките системи кај кои дел од водата постојано се губи. Тоа создава услови за значително помала директна потрошувачка на свежа вода. Реалната потрошувачка зависи од конечната конфигурација и начинот на работа на системот.
Современата компјутерска архитектура, ефикасното ладење и соларната енергија се различни елементи на енергетскиот концепт на DAEDALUS. Рангирањето на 23. место на Green500 се однесува на ефикасноста на компјутерскиот систем, додека вкупната енергетска и водна потрошувачка на дата центарот зависи и од придружната инфраструктура.
Македонија е партнер во конзорциумот DAEDALUS преку ФИНКИ, заедно со институции од Грција, Кипар и Црна Гора. Македонскиот придонес е стручен и технички, односно непаричен. Според грчката национална истражувачка мрежа GRNET, партнерските земји добиваат и определен број часови за користење на суперкомпјутерот. Така, Македонија има можност за пристап до DAEDALUS по два основа: преку членството во конзорциумот и преку посебното партнерство на ВЕЗИЛКА со PHAROS. Со суперкомпјутерот управува GRNET, одговорна за неговото работење, одржување и распределба на ресурсите.
Македонското учество не завршува со партнерството во конзорциумот. DAEDALUS е основната компјутерска инфраструктура на PHAROS, грчката фабрика за вештачка интелигенција (AI Factory), која е дел од пошироката европска мрежа на фабрики за вештачка интелигенција.
PHAROS не е посебен суперкомпјутер, туку платформа што ги поврзува ресурсите на DAEDALUS со специјализирани податоци, софтверски алатки, обуки, експертска поддршка и услуги за развој на AI-модели. Нејзините приоритетни области се здравството, јазикот и културата и одржливоста. Покрај научната заедница, услугите се наменети и за стартапи, мали и средни претпријатија, поголеми компании и јавни институции.
Со PHAROS директно е поврзан македонскиот проект ВЕЗИЛКА, национална AI Factory Antenna, односно локална пристапна точка до европската инфраструктура за вештачка интелигенција. Проектот се реализира преку УКИМ и ФИНКИ, во стратешка соработка со GRNET, со цел македонските истражувачи, универзитети, компании и институции да ги користат услугите на PHAROS и компјутерската моќ на DAEDALUS.
Во практика, ВЕЗИЛКА ќе обезбедува локална техничка и експертска поддршка, обуки, подготовка на проекти и поврзување со соодветните услуги на PHAROS. Преку PHAROS ќе се организира пристапот до специјализирани AI-алатки и суперкомпјутерски ресурси, додека DAEDALUS ќе ја обезбедува потребната компјутерска моќ за одобрените проекти.
На пример, македонска компанија што развива сопствен јазичен модел ќе може преку ВЕЗИЛКА да добие помош при подготовката на проектот и изборот на технологии, преку PHAROS да користи експертски услуги, а на DAEDALUS да го тренира и тестира моделот. На овој начин, развојот на напредни AI-производи не мора да зависи од тоа дали компанијата располага со сопствена скапа компјутерска инфраструктура.
Проектот опфаќа и соработка со јавните институции за развој на алатки за анализа на податоци, предвидувачки модели, дијагностика и оптимизација на процеси. Предвидени се програми за мали и средни претпријатија, развој на специјализирани дигитални вештини и поддршка при подготовка на национални политики за вештачка интелигенција, управување со податоци и одговорна примена на технологијата.
Според официјалната база CORDIS на Европската комисија, ВЕЗИЛКА има вкупен буџет од 6.225.440 евра, од кои 3.112.720 евра, односно 50%, се финансирани од Европската Унија, а преостанатата половина се обезбедува преку национално кофинансирање. Проектот го координира УКИМ преку ФИНКИ, со институционална поддршка од Министерството за дигитална трансформација. Реализацијата е предвидена од април 2026 до март 2029 година.
Средствата за ВЕЗИЛКА се наменети за развојот и функционирањето на македонската AI Factory Antenna, а не за директно финансирање на изградбата на DAEDALUS. Станува збор за два поврзани, но финансиски и организациски различни проекти.
Во октомври 2026 година, претставници на ФИНКИ, GRNET и PHAROS разговарале и за федеративно обезбедување ресурси (federated resource provisioning), односно техничко поврзување и координирано користење на компјутерски ресурси од различни инфраструктури. Ваквиот модел овозможува повеќе институции и држави да користат заеднички европски капацитети, без секоја од нив да мора да гради сопствен суперкомпјутер од иста класа.
Вредноста на овој пристап не е само во пристапот до компјутерска моќ. За развој на вештачка интелигенција се потребни и соодветни податоци, експертиза, софтверска инфраструктура и кадар способен да ги претвори истражувањата во практични решенија. Токму овие елементи треба да ги поврзат PHAROS и ВЕЗИЛКА.
Лаврио, од друга страна, претставува пример за постепена трансформација на индустриска средина. Градот, некогаш изграден околу рударството и металургијата, денес има разновидни економски активности поврзани со пристаништето, трговијата, услугите, туризмот и технологијата. Во неговата непосредна урбана средина, поранешната електрана сега сместува суперкомпјутер што ќе се користи за истражувања и развој на технологии на европско ниво.
Пренамената не се случила веднаш по затворањето на комплексот. Таа е резултат на повеќедецениски институционален ангажман, инвестиции и постепено приспособување на објектите кон нови функции. За вакви проекти се важни состојбата на постојните згради, електроенергетската и телекомуникациската инфраструктура, техничката изводливост, економската оправданост и условите за заштита на животната средина.
Притоа, индустриската пренамена и еколошката санација остануваат одделни процеси. Научни истражувања во поширокиот регион на Лаврио и понатаму документираат последици од историската рударска активност, вклучувајќи зголемени концентрации на олово, арсен, цинк и други потенцијално токсични елементи во делови од почвата и седиментите. Новата намена на индустриските објекти не ги отстранува автоматски последиците од нивното претходно користење.
DAEDALUS ги поврзува индустриското наследство, современата компјутерска инфраструктура, енергетски ефикасните технологии и меѓународната научна соработка. За Македонија, неговото непосредно значење е можноста преку ВЕЗИЛКА и PHAROS домашните истражувачи, компании и јавни институции да користат европска суперкомпјутерска инфраструктура за развој на научни истражувања, дигитални услуги и производи базирани на вештачка интелигенција.
