Институт Демократика достави 115 предлози за измени на Нацрт-просторниот план 2021-2040

Институт Демократика достави официјално мислење до Министерството за животна средина и просторно планирање во рамките на јавната расправа за Нацрт-просторниот план на Република Северна Македонија за периодот 2021-2040 година.

Во обемниот документ, кој содржи анализа на единаесет групи недостатоци и 115 конкретни предлози за измени, дополнувања и исправки, Институтот укажува на значајни неусогласености меѓу планираниот развој на рударството и определбите за заштита на животната средина, водните ресурси, земјоделството и природното наследство.

Пет нови рудници се предвидени пред да се утврдат критериумите за нивно отворање

Една од најзначајните забелешки се однесува на формулацијата на страница 187 од Нацрт-планот, каде што е наведено дека до 2040 година треба да се отворат уште пет рудници за метали: Иловица-Штука, Казандол, Плавица, Кадиица и Луке.

Според Институт Демократика, ваквата определба е проблематична бидејќи однапред го утврдува отворањето на конкретни рудници, иако самиот План предвидува методологијата за планирање на земјиштето за минерални суровини (LUP-MR) да се изработи дополнително.

Бараме оваа определба да се избрише, а наоѓалиштата да останат евидентирани како геолошки потенцијал. Евентуалното отворање нов рудник треба да биде резултат на посебни стручни анализи, оценување на влијанијата врз животната средина, утврдување на просторната прифатливост и консултации со засегнатото население.

Недостигот на вода мора да биде ограничувачки фактор

Посебно внимание во мислењето е посветено на водните ресурси.

Според податоците од самиот Нацрт-план, индексот на експлоатација на водата во сливот на Струмица до 2040 година достигнува 97% без климатски промени и 247% во сценариото со климатски промени. Во второто сценарио е проектиран недостиг од 74 милиони кубни метри вода.

Истовремено, во истиот слив е предвиден рудникот Иловица-Штука, без да биде прикажан посебен воден биланс за неговите потреби.

И во подрачјето на Долен Вардар, каде што се наоѓа Казандол, неопходно е да се испитаат сезонската расположливост на водата, зависноста од транзитните води на Вардар и можните влијанија врз водоснабдувањето и наводнувањето.

Институтот бара водните потреби на секој потенцијален рудник да бидат анализирани пред донесувањето плански одлуки, особено во подрачјата каде што водата е ограничен ресурс.

Земјоделството и рударството мора да се разгледуваат заедно

Југоисточниот плански регион, според Нацрт-планот, има најголемо учество во националната бруто-додадена вредност на земјоделството, од 29%, а до 2040 година се предвидуваат 28.744 хектари наводнувани површини.

Во истиот регион се наоѓаат наоѓалиштата Казандол и Иловица-Штука.

Меѓутоа, според анализата на Институтот, Планот не нуди соодветна проценка на можните конфликти меѓу рударските активности и земјоделското производство.

Затоа бараме јасни плански критериуми за заштита на квалитетното и наводнуваното земјоделско земјиште, како и проценка на долгорочните економски и еколошки последици од евентуалните рударски зафати.

Заштитените природни подрачја не смеат да останат надвор од анализата

Нацрт-планот предвидува зголемување на заштитените подрачја на 30,9% од територијата на државата до 2040 година.

Истовремено, дел од предложените заштитени подрачја се наоѓаат во општините во кои се предвидуваат нови рудници.

Институт Демократика бара изработка на просторна анализа која ќе ги спореди границите на рудните реони со постојните и предложените заштитени подрачја, како и утврдување јасни критериуми за разрешување на можните конфликти.

Гласот на граѓаните од 2017 година не смее да биде игнориран

Во мислењето потсетуваме и на шесте локални референдуми од 2017 година, кога граѓаните на Југоисточна Македонија се изјаснуваа за отворањето рудници за метали.

Иако дел од референдумите не го исполнија потребниот цензус, а Уставниот суд поништи одлуки за нивно распишување поради прашањето на надлежноста, тие остануваат важен историски показател за ставовите и загриженоста на локалното население.

Бараме резултатите и околностите на овие референдуми да бидат вклучени во аналитичката основа на Просторниот план, а учеството на јавноста да биде обезбедено во фазата кога различните развојни решенија сè уште можат да се разгледуваат.

Вкупно 115 конкретни предлози

Покрај прашањата поврзани со рударството, водите и земјоделството, доставеното мислење содржи предлози за подобрување на повеќе области: заштита на природата, санација на историското загадување, рекултивација на деградираното земјиште, климатска отпорност, енергетика, следење на планските индикатори и усогласување со релевантните европски прописи и политики.

Идентификувани се и бројни податоци и плански определби за кои се бара дополнително образложение, усогласување или исправка.

За секој од 115-те предлози е наведено на кој дел од Нацрт-планот се однесува и каква измена се предлага.

Институт Демократика бара надлежните институции да ги разгледаат доставените забелешки и писмено да се произнесат за предложените измени.

Просторниот план мора да ги усогласи развојот и заштитата на јавниот интерес

Институт Демократика не го оспорува значењето на минералните ресурси ниту потребата од економски развој. Сепак, сметаме дека отворањето нови рудници не треба однапред да се утврдува како планска цел, без претходно да се проценат последиците врз другите начини на користење на просторот.

Просторниот план е стратешки документ што ќе влијае врз развојот на државата во наредните децении. Затоа неговите решенија мора да се темелат на проверливи податоци, стручни анализи, транспарентни постапки и внимателно усогласување на економските, еколошките и општествените интереси.

Нашето основно барање е едноставно, за иднината на просторот не треба да се одлучува однапред, без да бидат разгледани сите последици и без да биде слушнат гласот на граѓаните.